जागतिक पर्यावरण दिन

 

जागतिक पर्यावरण दिन: केवळ सोहळा नव्हे, तर दैनंदिन जीवनशैलीची गरज

निसर्ग हा मानवाचा सर्वात मोठा मित्र आणि संरक्षक आहे. परंतु, मानवाने आपल्या विकासाच्या हव्यासापोटी याच मित्राकडे दुर्लक्ष करायला सुरुवात केली आहे. याचेच परिणाम आज आपण बदलणारे ऋतुचक्र, कडक उन्हाळा, अवकाळी पाऊस आणि प्रदूषणाच्या वाढत्या विळख्याच्या रूपात अनुभवत आहोत. या पार्श्वभूमीवर दरवर्षी ५ जून रोजी साजरा केला जाणारा 'जागतिक पर्यावरण दिन' हा केवळ एक दिवसाचा सोहळा न राहता, आपल्याला आत्मपरीक्षण करायला लावणारा एक महत्त्वाचा दिवस आहे.

निसर्गाचा समतोल आणि आपली जबाबदारी

आपली संस्कृती ही 'वसुधैव कुटुंबकम्' मानणारी आहे, जिथे वृक्ष, नद्या आणि डोंगर-झाडांना पुजले जाते. "वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरे" हा संत तुकारामांचा संदेश आपल्याला निसर्गाशी नाते जोडायला शिकवतो. मात्र, आज सिमेंटची जंगले उभी करताना आपण ही समृद्ध परंपरा विसरत चाललो आहोत. पृथ्वीवरील हिरवळ नष्ट झाल्यामुळे जागतिक तापमानवाढीचे (Global Warming) संकट आपल्या दाराशी येऊन ठेपले आहे. अशा वेळी केवळ शासनावर किंवा यंत्रणेवर विसंबून न राहता, प्रत्येक नागरिकाने 'माझे पर्यावरण, माझी जबाबदारी' ही भूमिका घेणे गरजेचे आहे.

पर्यावरण संवर्धनासाठी काही छोटे पण प्रभावी संकल्प:

 click hear  पर्यावरन म्हणजे काय?

पर्यावरण रक्षणाची सुरुवात आपल्या घरापासून आणि स्वतःपासून होऊ शकते. त्यासाठी खालील गोष्टी आपण दैनंदिन जीवनात सहज करू शकतो:

• देशी वृक्षांचे रोपण आणि संगोपन: केवळ ५ जूनला झाडे लावून चालणार नाही, तर ती जगवणे महत्त्वाचे आहे. आपल्या परिसरात वड, पिंपळ, कडुनिंब, चिंच, जांभूळ यांसारख्या बहुगुणी देशी वृक्षांची लागवड करावी, कारण ते अधिक ऑक्सिजन देतात आणि स्थानिक पक्षी-कीटकांना आश्रय देतात.
• प्लास्टिकचा वापर टाळणे: प्लास्टिक हे पर्यावरणासाठी सर्वात मोठे घातक ठरत आहे. बाजारात जाताना घरातूनच कापडी पिशवी सोबत ठेवण्याची सवय लावून घेतली, तर प्लास्टिक कचऱ्याचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणावर कमी होऊ शकते.
• जल साक्षरता: पाण्याचा प्रत्येक थेंब महत्त्वाचा आहे. पाण्याचा अपव्यय टाळणे, पावसाचे पाणी जमिनीत जिरवणे (Rain Water Harvesting) या गोष्टींचा अंगीकार करणे काळाची गरज आहे.
• कचरा व्यवस्थापन: घरातूनच ओला आणि सुका कचरा वेगळा करावा. ओल्या कचऱ्यापासून घरच्या घरी कंपोस्ट खत तयार करून आपण आपल्या बागेतील झाडांना घालू शकतो.व्यक्तिमत्व हा अंतर्मनाचा आत्मा  

भविष्यातील आव्हाने आणि लोकचळवळ

आजची पिढी ही तंत्रज्ञानाची पिढी आहे, परंतु त्यांना 'निसर्ग साक्षर' करणे तितकेच गरजेचे आहे. शाळा आणि महाविद्यालयांमधून विद्यार्थ्यांना केवळ पुस्तकी ज्ञान न देता, प्रत्यक्ष कृतीतून निसर्गाचे महत्त्व पटवून दिले पाहिजे. जोपर्यंत पर्यावरण रक्षण ही एक 'लोकचळवळ' बनत नाही, तोपर्यंत आपण निसर्गाचा समतोल राखू शकणार नाही.

"निसर्गाकडे प्रत्येकाची गरज भागवण्याचे सामर्थ्य आहे, पण कोणाचाही हाव्यास भागवण्याचे नाही."

– महात्मा गांधी

निष्कर्ष:

आपल्याला राहण्यासाठी संपूर्ण विश्वात 'फक्त एकच पृथ्वी' आहे, दुसरी कोणतीही प्रतिकृती उपलब्ध नाही. येणाऱ्या पिढ्यांना जर आपल्याला शुद्ध हवा, स्वच्छ पाणी आणि सुपीक जमीन द्यायची असेल, तर आजच कठोर पावले उचलावी लागतील. चला, या पर्यावरण दिनी केवळ भाषणे किंवा संदेशांपुरते मर्यादित न राहता, प्रत्यक्ष कृतीची कास धरूया आणि आपली वसुंधरा अधिक हिरवीगार आणि सुंदर बनवण्याचा दृढ संकल्प करूया!

- संजय शामराव मगदूम

(एम.ए. बी.एड., राज्य आदर्श शिक्षक पुरस्कार प्राप्त)