राजमाता जिजाबाई स्मृतिदिन विशेष लेख

 

स्वराज्य जननी राजमाता जिजाऊ: एक जाज्वल्य इतिहास आणि असीम प्रेरणा

(राजमाता जिजाबाई स्मृतिदिन विशेष लेख)

 

महाराष्ट्राच्या इतिहासात अनेक शूरवीर राजे आणि योद्धे होऊन गेले, परंतु या शूरवीरांना जन्म देणारी आणि त्यांच्यात गुलामगिरीविरुद्ध लढण्याची ठिणगी पेटवणारी एक महान माता म्हणजे राजमाता जिजाबाई. सतराव्या शतकात जेव्हा महाराष्ट्राची भूमी परकीय आक्रमकांच्या टाचांखाली भरडली जात होती, रयत अन्यायाने होरपळत होती आणि स्त्रियांची अब्रू वेशीवर टांगली जात होती, तेव्हा या अंधकारमय काळात स्वराज्याचे एक तेजस्वी स्वप्न जिजाऊंनी पाहिले. केवळ स्वप्नच पाहिले नाही, तर ते सत्यात उतरवण्यासाठी त्यांनी एका महानायकाला जन्म दिला आणि घडवले—ते महानायक म्हणजेच छत्रपती शिवाजी महाराज.

आज राजमाता जिजाबाई यांच्या स्मृतिदिनानिमित्त त्यांच्या या संघर्षमय आणि प्रेरणादायी प्रवासाचा घेतलेला हा विस्तृत वेध...

बालपण आणि राजकीय जाण   video पहानेसाठी येथे क्लिक करा 

जिजाबाईंचा जन्म १२ जानेवारी १५९८ रोजी बुलढाणा जिल्ह्यातील सिंदखेडराजा येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव लखुजीराव जाधव आणि आईचे नाव म्हाळसाबाई होते. देवगिरीच्या यादव घराण्याचे वंशज असलेल्या जाधव घराण्यात जन्मलेल्या जिजाऊंनी लहानपणापासूनच राजकारण, युद्धकला आणि कूटनीती यांचे धडे गिरवले होते. शहाजीराजे भोसले यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. तत्कालीन महाराष्ट्रात मराठा सरदार विखुरलेले होते आणि ते निजामशाही, आदिलशाही किंवा मुघलांची चाकरी करत असत. हे शल्य जिजाऊंच्या मनात लहानपणापासूनच होते.

वेदनेतून जन्मलेला स्वराज्याचा संकल्प

जिजाऊंचे आयुष्य अत्यंत संघर्षमय होते. निजामशहाच्या दरबारात त्यांचे वडील लखुजीराव आणि भावांची अत्यंत क्रूरपणे हत्या करण्यात आली. स्वतःच्या जन्मदात्या पित्याची भर दरबारात झालेली हत्या आणि मराठा सरदारांचा परस्परांतील दुस्वास जिजाऊंनी उघड्या डोळ्यांनी पाहिला.

आपलेच लोक दुसऱ्यांच्या वळचणीला राहून स्वतःच्याच बांधवांचे रक्त सांडत आहेत, ही जाणीव त्यांना अस्वस्थ करत होती. यातूनच त्यांनी एक कठोर संकल्प केला— "माझा पुत्र कोणत्याही परकीय सत्तेची चाकरी करणार नाही, तो स्वतःचे राज्य निर्माण करेल, रयतेचे राज्य... हिंदवी स्वराज्य!"

शिवबांची जडणघडण: एक आदर्श माता

शिवरायांचे बालपण जिजाऊंच्याच छायेत गेले. शहाजीराजे सतत मोहिमांवर असल्यामुळे शिवबांना घडवण्याची संपूर्ण जबाबदारी जिजाऊंवर होती. त्यांनी शिवबांना केवळ राजासारखे वाढवले नाही, तर एका प्रजाहितदक्ष लोकनायकासारखे घडवले.

• संस्कार आणि मूल्ये: त्यांनी शिवरायांना रामायण, महाभारत, प्रभू रामचंद्र, श्रीकृष्ण आणि महाराणा प्रताप यांच्या शौर्याच्या कथा सांगितल्या. अन्यायाविरुद्ध बंड करण्याची प्रेरणा दिली.
• युद्धकला आणि राजकारण: शिवबांना तलवारबाजी, दांडपट्टा आणि घोडेस्वारीचे प्रशिक्षण दिले. सोबतच राजकारणातील डावपेच आणि मुत्सद्देगिरीचे धडेही दिले.
• स्त्रियांचा आदर: परस्त्रीला मातेसमान मानण्याचा महान संस्कार जिजाऊंनीच शिवरायांवर केला, ज्यामुळे स्वराज्यात स्त्रियांना नेहमी सन्मानाची वागणूक मिळाली.

पुण्याचे पुनरुज्जीवन आणि उत्तम प्रशासक

शहाजीराजांनी पुण्याची जहागिरी शिवबा आणि जिजाऊंच्या नावे केली. त्यावेळी आदिलशहाच्या सरदारांनी पुणे बेचिराख केले होते. गाढवाचा नांगर फिरवून ही जमीन शापित असल्याचा समज पसरवला होता. अशा वेळी रयतेच्या मनातील भीती काढण्यासाठी जिजाऊंनी पुण्याच्या भूमीवर सोन्याचा फाळ लावलेला नांगर फिरवला.

त्यांनी पुण्यामध्ये 'कसबा गणपतीची' स्थापना केली आणि नव्याने गावे वसवली. दादोजी कोंडदेव यांच्या मदतीने शेतीला प्रोत्साहन दिले. जिजाऊ केवळ राजमाता नव्हत्या, तर एक अत्यंत कुशल प्रशासक आणि कठोर न्यायमूर्ती होत्या. लाल महालात बसून त्या रयतेचे खटले ऐकत असत आणि निवाडा करत असत. त्यांचा शब्द हा स्वराज्यात अंतिम मानला जायचा.

संकटांच्या वेळी स्वराज्याची ढाल

स्वराज्याच्या निर्मितीत अनेक मोठी संकटे आली, पण जिजाऊंचा भक्कम आधार नेहमी शिवरायांच्या पाठीशी होता.

• अफझलखान वध: जेव्हा अफझलखान स्वराज्यावर चालून आला, तेव्हा तो प्रबळ होता. पण जिजाऊंनी शिवरायांना मागे हटण्याऐवजी संयमाने आणि युक्तीने खानाचा सामना करण्याचा सल्ला दिला.
• आग्ऱ्याची सुटका: शिवाजी महाराज आणि संभाजीराजे आग्ऱ्यात औरंगजेबाच्या कैदेत असताना, स्वराज्याला पोरकेपण येऊ न देता जिजाऊंनी अत्यंत खंबीरपणे स्वराज्याचा कारभार सांभाळला आणि रयतेला धीर दिला.

स्वप्नपूर्ती आणि महाप्रयाण

आयुष्यभर ज्या क्षणाची जिजाऊंनी वाट पाहिली होती, तो सुवर्णक्षण ६ जून १६७४ रोजी आला. रायगडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाला. डोक्यावर जिरेटोप, हातात भवानी तलवार आणि सिंहासनावर विराजमान झालेला आपला शिवबा पाहून जिजाऊंच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागले. परकीय सत्तांना उलथवून टाकून रयतेचे स्वतंत्र आणि सार्वभौम 'स्वराज्य' निर्माण करण्याचे त्यांचे स्वप्न पूर्ण झाले होते.

आपल्या आयुष्याचे सार्थक झाल्याची भावना मनात घेऊन, राज्याभिषेकानंतर अवघ्या १२ दिवसांनी, १७ जून १६७४ रोजी पाचाड येथे या महान मातेने अखेरचा श्वास घेतला.

आजच्या पिढीसाठी संदेश

राजमाता जिजाबाई यांचे आयुष्य म्हणजे ध्येयनिष्ठा, त्याग, आणि दुर्दम्य इच्छाशक्तीचा एक सर्वोच्च आदर्श आहे. एका स्त्रीने ठरवले तर ती केवळ एक घर नाही, तर एक संपूर्ण राष्ट्र घडवू शकते, हे त्यांनी सिद्ध केले. आजच्या काळात जेव्हा आपण महिला सक्षमीकरणाच्या (Women Empowerment) गप्पा मारतो, तेव्हा जिजाऊंसारखा दुसरा मोठा आदर्श आपल्यासमोर नाही.

स्वराज्याची पायाभरणी करणाऱ्या, अंधारात आशेचा किरण दाखवणाऱ्या आणि रयतेला 'छत्रपती' देणाऱ्या या महान राजमातेला त्यांच्या स्मृतिदिनानिमित्त विनम्र अभिवादन!

जय भवानी, जय शिवराय! जय जिजाऊ! 🚩

संजय शामराव मगदूम

राज्य आदर्श शिक्षक पुरस्कार प्राप्त महा.शासन